Առաջարկներ, հաշվարկներ և տեղեկատվություն 2025 թվականի հարկային եկամուտների վերաբերյալ․ Հրայր Կամենդատյան

Հայաստանում թոշակները բարձրացնելու համար հարկային եկամուտների ավելացումը կարևոր ռազմավարություն է, քանի որ այն կարող է ապահովել կայուն ֆինանսավորում՝ առանց պետական բյուջեի դեֆիցիտի ավելացման: Ստորև ներկայացնում եմ հարկային եկամուտների ավելացման հնարավոր մանրամասները, որոնք կարող են օգտագործվել թոշակների բարձրացման համար: Տեքստը ներառում է կոնկրետ առաջարկներ, հաշվարկներ և տեղեկատվություն 2025 թվականի հարկային եկամուտների վերաբերյալ՝ հիմնվելով վերջին տվյալների վրա։

 

Հայաստանում հարկային եկամուտների ընդհանուր պատկեր (2025)

2025 թվականի առաջին կիսամյակի տվյալներով՝ Հայաստանի Հանրապետության Պետական եկամուտների կոմիտեն (ՊԵԿ) ապահովել է 1 տրիլիոն 356 միլիարդ դրամ հարկային եկամուտներ և պետական տուրքեր, ինչը գերազանցում է ծրագրված ցուցանիշը 9.4 մլրդ դրամով (0.7%) և 2024 թվականի նույն ժամանակաշրջանի համեմատ աճել է 14.2%-ով։ Այս աճը ցույց է տալիս, որ հարկային վարչարարության բարելավումը և տնտեսական ակտիվությունը նպաստում են եկամուտների ավելացմանը։

 

Հայաստանի 2025 թվականի պետական բյուջեի եկամուտները կանխատեսվում են 2.996 տրիլիոն դրամ , որի զգալի մասը (մոտ 80%) կազմում են հարկային եկամուտները։ Հիմնական հարկատեսակները ներառում են՝

1.Եկամտահարկ (20% դրույքաչափ՝ բնակիչների համար)։

2․Ավելացված արժեքի հարկ (ԱԱՀ) (20%, որոշ դեպքերում 0% կամ ազատված)։

3.Շահութահարկ (18% կորպորատիվ եկամուտների համար)։

4.Շրջանառության հարկ (1-10%՝ կախված գործունեությունից)։

5.Անշարժ գույքի հարկ (գույքի գնահատված արժեքի հիման վրա)։

6.Շահաբաժինների հարկ (5%)։

 

Հարկային եկամուտների ավելացման կոնկրետ առաջարկներ!

Հարկային եկամուտների ավելացումը թոշակների բարձրացման համար կարող է իրականացվել հետևյալ ռազմավարություններով՝ 1. Ստվերային տնտեսության կրճատում

Հաշվարկ:

 

Ստվերային տնտեսությունը Հայաստանում կազմում է ՀՆԱ-ի մոտ 25-30% (մոտ 2.85-3.42 տրիլիոն դրամ՝ 2025 թվականի ՀՆԱ-ի 11.4 տրիլիոն դրամի հաշվով): Ստվերային տնտեսության 5% կրճատումը կարող է ավելացնել հարկային եկամուտները տարեկան 142.5-171 մլրդ դրամով:

 

Ի՞նչ միջոցներով:

1.Էլեկտրոնային հաշիվների պարտադիր ներդրում : Բոլոր գործարքների (ներառյալ մանրածախ առևտրի) համար էլեկտրոնային հաշիվների պահանջը կարող է նվազեցնել կանխիկ գործարքների թափանցիկության բացակայությունը։

2.Հարկային ստուգումների խստացում: Փոքր և միջին բիզնեսներում (օրինակ՝ մանրածախ խանութներ, սրճարաններ) հարկային խախտումների համար տուգանքների խստացում (օրինակ՝ 20% տուգանք ձեռքբերման փաստաթղթերի բացակայության դեպքում, կրկնակի խախտման դեպքում՝ 50%):

3.Համընդհանուր եկամտի հայտարարագրում: 2025 թվականին ընդլայնվում է եկամուտների հայտարարագրման պարտավորությունը, ներառյալ վարձու աշխատողները և քաղաքացիաիրավական պայմանագրերով եկամուտ ստացողները: Սա թույլ կտա հայտնաբերել չհաշվառված եկամուտներ։

Ազդեցություն թոշակների վրա: 100 մլրդ դրամ լրացուցիչ եկամուտը բավարար է 580,000 թոշակառուների համար միջին կենսաթոշակը ամսական 14,368 դրամով բարձրացնելու համար (100 մլրդ ÷ 580,000 ÷ 12)։

 

2. Առաջադիմական եկամտահարկի ներդրում

 

Հաշվարկ:

 

Ներկայումս եկամտահարկի դրույքաչափը հարթ է՝ 20%։ Բարձր եկամուտներ ստացողների (օրինակ՝ ամսական 1 մլն դրամից բարձր) համար 25% դրույքաչափի ներդրումը կարող է ավելացնել եկամուտները: Եթե Հայաստանում 50,000 անձ ամսական ստանում է 1 մլն դրամ և ավելի, ապա 5% լրացուցիչ հարկը կարող է բերել 30 մլրդ դրամ տարեկան (50,000 × 5% × 1 մլն × 12)։

 

Միջոցներ!

 

1.Հարկային սանդղակի ներդրում: Օրինակ՝ 20% մինչև 1 մլն դրամ, 25%՝ 1-2 մլն դրամ, 30%՝ 2 մլն դրամից բարձր։

2.Հարկային արտոնությունների վերանայում: Վերացնել ավելորդ արտոնությունները բարձր եկամուտ ունեցող անձանց համար (օրինակ՝ ներդրումային ֆոնդերից եկամուտների հարկման նվազեցում)։

Ազդեցություն թոշակների վրա: 30 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը 580,000 թոշակառուների համար ամսական 4,310 դրամով բարձրացնելու համար։

 

3. Շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկերի խստացում

- Հաշվարկ: Շահաբաժինների հարկը ներկայումս 5% է։ Դրույքաչափը 10%-ի բարձրացումը կարող է ավելացնել եկամուտները: Եթե տարեկան 100 մլրդ դրամ շահաբաժին է բաշխվում, ապա 5% լրացուցիչ հարկը կբերի 5 մլրդ դրամ: Անշարժ գույքի վարձակալությունից 10% եկամտահարկի ավելացումը (օրինակ՝ 12%-ի) կարող է ավելացնել ևս 10 մլրդ դրամ:

 

Միջոցներ!

 

Շահաբաժինների հարկի բարձրացում: Խթանել վերաներդրումը՝ պահպանելով 5% դրույքաչափը, եթե շահաբաժինները վերաներդրվում են նույն ընկերությունում։

-Անշարժ գույքի վարձակալության հարկում: Պարտադիր էլեկտրոնային հայտարարագրում վարձակալությունից եկամուտ ստացողների համար՝ խուսափելով չհաշվառված վարձավճարներից։

-Ազդեցություն թոշակների վրա: 15 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը ամսական 2,155 դրամով բարձրացնելու համար։

 

4. Հարկային արտոնությունների վերանայում

- Հաշվարկ

 Հարկային արտոնությունները (օրինակ՝ ԱԱՀ-ի ազատում, եկամտահարկի նվազեցում) Հայաստանում կազմում են բյուջեի եկամուտների մոտ 5-7% (150-200 մլրդ դրամ): Այս արտոնությունների 20% կրճատումը կարող է ավելացնել 30-40 մլրդ դրամ:

- Միջոցներ:

- Ոչ նպատակային արտոնությունների վերացում: Օրինակ՝ ԱԱՀ-ի ազատում որոշ ոլորտներում (բացառությամբ գյուղատնտեսության կամ կրթության)։

- **Միկրոձեռնարկատիրության սահմանափակում: 2025 թվականից որոշ ոլորտներ (օրինակ՝ հանրային սննդի) դուրս են մնում միկրոձեռնարկատիրության ռեժիմից, ինչը ավելացնում է հարկային եկամուտները։

Ազդեցություն թոշակների վրա: 30 մլրդ դրամը բավարար է միջին կենսաթոշակը ամսական 4,310 դրամով բարձրացնելու համար։

 

5. Արտագնա աշխատողների եկամուտների հարկում

 

- Հաշվարկ: Հայաստանի ռեզիդենտ քաղաքացիները, ովքեր աշխատում են արտերկրում, պարտավոր են հայտարարագրել եկամուտները: Եթե արտերկրում եկամտահարկը 20%-ից ցածր է, տարբերությունը վճարվում է Հայաստանում: Ենթադրենք, 10,000 ռեզիդենտ աշխատող ամսական ստանում է 500,000 դրամ, և 2% լրացուցիչ հարկ է գանձվում: Սա կբերի 1.2 մլրդ դրամ տարեկան (10,000 × 2% × 500,000 × 12)։

 

Հաշվարկված ընդհանուր ազդեցություն

 

Հարկային եկամուտների ավելացման միջոցները կարող են ապահովել հետևյալ խնայողությունները տարեկան՝

 

- Ստվերային տնտեսության կրճատում՝ 142.5-171 մլրդ դրամ

- Առաջադիմական եկամտահարկ՝ 30 մլրդ դրամ

- Շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկեր՝ 15 մլրդ դրամ

- Հարկային արտոնությունների վերանայում՝ 30-40 մլրդ դրամ

- Արտագնա աշխատողների եկամուտներ՝ 1.2 մլրդ դրամ

- Ընդհանուր: 218.7-257.2 մլրդ դրամ

 

Այս գումարը բավարար է 580,000 թոշակառուների համար միջին կենսաթոշակը ամսական "31,412-36,896 դրամով "բարձրացնելու համար (218.7-257.2 մլրդ ÷ 580,000 ÷ 12)։ Ներկայումս միջին կենսաթոշակը կազմում է մոտ 48,000 դրամ, ուստի սա կարող է զգալիորեն բարելավել թոշակառուների կենսամակարդակը։

 

Իրականացման մարտահրավերներ

 

- Հանրային դիմադրություն: Առաջադիմական հարկման կամ հայտարարագրման ընդլայնումը կարող է առաջացնել բողոքներ, հատկապես ցածր եկամուտ ունեցող խմբերից։

 

- Տեխնիկական խոչընդոտներ: Էլեկտրոնային հայտարարագրումը պահանջում է թվային գրագիտություն և տեխնիկական հասանելիություն, ինչը կարող է խնդիր լինել գյուղական բնակավայրերում։

 

- Կոռուպցիոն ռիսկեր: Հարկային վարչարարության բարելավումը պահանջում է կոռուպցիայի դեմ արդյունավետ պայքար։

 

Եզրակացություն

 

Հարկային եկամուտների ավելացումը՝ ստվերային տնտեսության կրճատման, առաջադիմական հարկման, շահաբաժինների և անշարժ գույքի հարկերի խստացման, արտոնությունների վերանայման և արտագնա աշխատողների եկամուտների հարկման միջոցով, կարող է ապահովել 218.7-257.2 մլրդ դրամ: Սա բավարար է թոշակները զգալիորեն բարձրացնելու և արծաթյա քարտի ծրագիրը ֆինանսավորելու համար: Կարևոր է հաշվի առնել հանրային ընդունելությունը և ներդնել թվային գործիքներ՝ վարչարարությունը պարզեցնելու համար։