Հայերեն
Ո՞վ պետք է կրի երկրի ծանր պատասխանատվությունը․ Անդրանիկ Գևորգյան Մենք չենք մոռացել մեր գերիներին․ այսօր Լևոն Մնացականյանի 61-ամյակն է Տիգրանաշենը պետք է շենացնել, ոչ թե հանձնել․ լսե՛ք քաղաքացիներին Հայաստանը գրավելու հիմքեր են ստեղծում․ հայոց պատմությունը կեղծում են, իսկ մենք ինչո՞ւ ենք լռում․ Էդմոն Մարուքյան Փաշինյանը բերեց պատերազմ ու զիջումներ, «Ուժեղ Հայաստանը» կբերի խաղաղություն՝ առանց զիջումների «Առաջին հերթին չեզոքացնել այն ընդդիմադիրներին, որոնք ունեն ռեսուրսներ, և դրանք ինչ-որ պահի կարող են ծառայել փոփոխությունների նպատակին». «Փաստ» Երբ մի հարցուպատասխանը բացահայտում է իրավիճակի ծանրության ողջ պատկերը. «Փաստ» Հայաստանում մարդու իրավունքների խախտումները կրում են զանգվածային ու համակարգված բնույթ. «Փաստ» Ընտրություններն անցան, «սերն» ու «սրտիկներն» էլ հետը. «Փաստ» Տեղերում տրամադրություններ են շոշափում. «Փաստ» Oրենքի առաջ բոլորը հավասար են, բացի Նիկոլ Փաշինյանից. «Փաստ» ԱՄԷ-ն բազմիցս պատրաստակամություն է հայտնել հարթակ տրամադրել Ուկրաինայի շուրջ բանակցությունների անցկացման համար․ Պեսկով 

Inclusive Education in Armenia: Expert interview with Marieta Ashikyan

Հասարակություն

Author: Yana Saribekyan

Introduction

Armenia’s transition to inclusive education—a system where children with special needs learn alongside their peers—has been both transformative and turbulent. While the policy promotes equality, its implementation has revealed stark challenges: aggressive behavior in classrooms, parental denial of diagnoses, and a society still grappling with deep-seated stigmas. To explore these issues, we spoke with Marieta Ashikyan, an independent inclusive educational expert, about the root causes, real-world consequences, and possible solutions for Armenia’s inclusive education system.

Yana Saribekyan: Since inclusive education was introduced, we’ve seen successes but also serious problems—increased aggression, bullying, and social isolation. Why do these issues persist?

Marieta Ashikyan: The core problem is societal mindset. Many people, including educators, still view children with special needs through a lens of separation. Even well-meaning teachers might say, "Go easy on him, he’s different," which only reinforces exclusion. This isn’t just about policy, it’s about culture. The older generation of educators often struggle with this shift, but I see hope in younger teachers entering the system. They’re more open to inclusion, but they need better training to handle the complexities.

Yana Saribekyan: There have been alarming reports—children with special needs hitting classmates, taking their belongings, or acting out violently. Wasn’t this risk considered when designing inclusive education?

Ashikyan: In theory, yes—but theory and practice are worlds apart. Many decisions were made by officials removed from classroom realities. Aggression in these cases isn’t random; it’s often a reaction to frustration. Imagine a child who watches peers succeed effortlessly while they struggle, or who feels constantly pulled aside for "special" attention. That breeds resentment. Schools must recognize this as a systemic issue, not just a behavioral one.

Yana Saribekyan: In Hrazdan, several inclusive schools received 5-7 formal complaints in two years about children with special needs harassing others. What’s being done to address this?

Ashikyan: The response has been inconsistent. Some schools have skilled specialists who intervene early, but others lack resources. A major issue is teacher preparedness—many don’t know how to de-escalate conflicts or understand the underlying causes. For example, a nonverbal child might lash out because they can’t communicate pain or discomfort. Instead of punishment, we need proactive strategies: sensory breaks, communication tools, and peer mediation.

Yana Saribekyan: You’ve mentioned parental denial as a barrier. How severe is this problem?

Ashikyan: It’s one of our biggest obstacles. Some parents refuse to acknowledge their child’s needs, fearing stigma. I’ve seen cases where a child clearly required support, but the family resisted assessments, hoping the issue would "disappear." Tragically, this often leads to bigger problems later. One mother, after years of refusing help for her autistic son, finally sought assistance—only to realize how much early intervention could have helped.

Yana Saribekyan: Is the shortage of qualified specialists making things worse?

Ashikyan: Without a doubt. Even passionate professionals can falter without experience. I’ve mentored young psychologists who, despite their education, felt helpless when a child refused to engage for months. Special education isn’t just about knowledge; it’s about adaptability. Sometimes, you must discard textbooks and find creative ways to connect—like using art or play to build trust.

Yana Saribekyan: Many Armenians still believe children with special needs belong in separate schools or need "fixing." How do we combat this?

Ashikyan: The Soviet legacy looms large. Back then, these children were hidden away, and that mentality persists. Even today, some parents fear inclusive classrooms will "hold back" typical students—a myth we must dismantle. Schools can help by fostering peer friendships and educating families. For example, some schools host "disability awareness days," where students experience simulations (like navigating classrooms blindfolded) to build empathy.

Yana Saribekyan: Should Armenia’s inclusive education model be restructured?

Ashikyan: Yes, but carefully. Right now, we’re forcing some children into a system not designed for them. A child with severe cognitive delays shouldn’t follow the same math curriculum as peers—they might need life skills training instead. Flexibility is key. Some countries use "individualized education plans" tailored to each student’s needs; Armenia should adopt similar reforms.

Yana Saribekyan: Where should systemic change begin?

Ashikyan: Early intervention is critical. Preschools need more psychologists and trained staff to identify issues before they escalate. But the real work starts at home. Many parents lack awareness about developmental disorders, leading to delays in diagnosis. Public campaigns—like TV spots explaining autism or ADHD—could help normalize these discussions.

Yana Saribekyan: What’s your biggest concern for the future of inclusive education in Armenia?

Ashikyan: That we’ll settle for superficial compliance. True inclusion isn’t just about placing children in the same classroom—it’s about ensuring they thrive. Without proper teacher training, parental support, and societal acceptance, we risk creating a system where everyone feels failed: students, parents, and educators alike.

Հայաստանում քննարկվում է Արևելք–Արևմուտք տրանսպորտային կապերի ամրապնդումըԹրամփը հայտարարել է Մոսկվայի և Կիևի միջև էներգետիկ հրադադարի մասինԳեղարքունիքում ավտովթարի հետևանքով մահացած վարորդը օրեր առաջ էր հայր դարձել․ կան 3 վիրավորներՄենք կշարունակենք nչնչացնել Իսրայելին uպառնացող ցանկացած uպառնալիք․ ՆեթանյահուԴադիվանքում և Գանձասարում ավելի քան 200 հայերեն արձանագրություններից բացի այլալեզու որևէ տառ չկաԼեհաստանում զինուժին թույլ են տվել օդային տարածքում խոցել օտար օբյեկտներՔրեակատարողական հիմնարկի անվտանգության ապահովման բաժնի ծառայողը զբաղվել է թմրամիջոցների իրացմամբԿանադայի վարչապետը ակնկալում է ԵՄ-ի հետ համագործակցության զգալի խորացումՆեյմարը չի ցանկանում վերադառնալ հավաքական․ ԱնչելոտտիՑեմենտի գինը 20% թանկացել է․ ինչո՞ւ կառավարությունը չի փոխում իրանական կլինկերի տուրքը, իսկ «Հրազդան ցեմենտը» դառնում է «888». Հրայր ԿամենդատյանՀաջիևին չպատասխանելը նշանակում է՝ կա՛մ վախեր ունեն, կա՛մ չեն կարողանում Ալիևին տված խոստումների տակից դուրս գալ․ Գառնիկ ԴավթյանՆԱՏՕ-ի գլխավոր քարտուղարը հորդորել է դաշինքի երկրներին ուժեղացնել Կիևին ռազմական աջակցությունըԿայացավ Buissup Challenge-ը․ 150 մասնակից, 10 բիզնես մարտահրավեր և 3,5 մլն դրամ մրցանակային ֆոնդՓաշինյանի սեղանին Ալիև՞ն է պահանջ դրել, որ կառավարության երդման տեքստը փոխեք․ Մարիաննա Ղահրամանյան«Ուժեղ Հայաստան» կուսակցությունում տեղի են ունեցել նոր նշանակումներՓաշինյանը չի՛ առաջնորդվում ազգային շահերով. Նարեկ Կարապետյան«Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը» (ԶՊՄԿ) Հայաստանի հանքարդյունաբերական ֆորումի ռազմավարական հովանավորն էՄեր պայքարը անձի դեմ չէ, այլ արհեստական ներմուծված գաղափարախոսության. Ավետիք ՉալաբյանԶՈՒ ատեստավորում․ թերությունները և հետևանքները․ ՀՃԿ ղեկավար, պահեստազորի փոխգնդապետ Եթե տեսնում եք ՀԱՊԿ-ին այլընտրանք կա, եկեք, ներկայացրեք. Նարեկ Կարապետյան Հեղափոխությունը շարունակելը կամ նորից իրականացնելը չարիք է մեր երկրի համար. Հրայր ԿամենդատյանԴպրոցում աշակերտին սովորեցնում են անտեսել հոգևորը և ձգտել միայն նյութական բարիքների. Ցոլակ ԱկոպյանԻշխանությունները մեր երկրի համար մինչ օրս որևէ ռեալ համագործակցություն ձեռք չեն բերել. Աննա ԿոստանյանՏիգրանաշենն ադրբեջանական անվամբ կոչելը թուլացնում է Հայատանի բանակցային դիրքերը․ Լենա ՄաթևոսյանԷս թմրանյութերի տարածման դեմը ո՞նց եք առնելու․ Նարեկ ԿարապետյանԱռաջնորդը և Հայրենիքը․ Խաչիկ ԱսրյանՓաշինյանը խոստանում է խաղաղություն, բայց բերում է միայն զիջումներ՝ անգամ մեր ազգային ինքնության հաշվին. Տիգրան Աբրահամյան«Հայրենիք, ազգ, ժողովուրդ» բառերը դուրս են եկել երդումից. Նարեկ ԿարապետյանԹող փորձեն Էդգար Ղազարյանին հավասարակշռել, նա դեռ մեր մի պատգամավորն է. Նարեկ Կարապետյան Նշա՛ն տվեք, ոնց որ օտարները ստիպեն՝ տեքստերը փոխեք, էս 8 տարի ա՝ ուրիշ երկրի շահե՞րն էիք պաշտպանում Փաշինյանի առաջ Ալիև՞ն է պահանջ դրել, որ կառավարության երդման տեքստը փոփոխության ենթարկեք, կասկածե՞նք Ո՞վ պետք է կրի երկրի ծանր պատասխանատվությունը․ Անդրանիկ ԳևորգյանՄենք չենք մոռացել մեր գերիներին․ այսօր Լևոն Մնացականյանի 61-ամյակն էՓաշինյանը ամեն գնով ցանկացած հայկական և ազգայինը կրող կառույց ոչնչացնում է. Մենուա ՍողոմոնյանԶՊՄԿ․ աշխատանքի մշակույթը՝ որպես արժեք Ոչ ոք չի կարող վստահ լինել, որ պատմության նման վերաշարադրումն ու մշակութային ժառանգության յուրացման այս տրամաբանությունը մի օր չի կիրառվի նաև ձեր ժողովուրդների ու պետությունների նկատմամբ․ Ա․ ԿոստանյանԱրժանապատիվ Հայաստանը կառուցվելու է հենց այն արժեքների վրա, որոնց համար ընկան մեր տղաները․ Հրայր ԿամենդատյանՎերջին երեք ամսվա ընթացքում ականատեսը եղանք Հայաստանում ընտրության հասկացության կոպտագույն նենգափոխման երկու նոր նախադեպերի․ Մենուա ՍողոմոնյանԻնչո՞ւ է Արևմուտքը սիրուն խոսքեր ասելով, խաբելով, համոզելով ու գայթակղելով ուզում մեզ հեռացնել Ռուսաստանից․ Մհեր ԱվետիսյանՀայաստանը՝ քրիստոնեության արևելյան սահմանապահ․ ինչո՞ւ Հաջիևը եվրոպացի պաշտոնյաներին հրավիրեց լեգիտիմացնելու սեփական ժառանգության ոչնչացումը. Լիլիա ՇուշանյանՏիգրանաշենը պետք է շենացնել, ոչ թե հանձնել․ լսե՛ք քաղաքացիներինՀայաստանը գրավելու հիմքեր են ստեղծում․ հայոց պատմությունը կեղծում են, իսկ մենք ինչո՞ւ ենք լռում․ Էդմոն Մարուքյան Փաշինյանը բերեց պատերազմ ու զիջումներ, «Ուժեղ Հայաստանը» կբերի խաղաղություն՝ առանց զիջումներիԳյումրիում հարեւանները վիճել են ավտոմեքենան կայանելու հարցի շուրջ, որն ավարտվել է հոր ու որդու դանակահարությամբՅՈՒՆԵՍԿՕ․ առաջիկա 30 տարում Միջերկրական ծովում գրեթե հաստատ ավելի քան մեկ մետր բարձրությամբ ալիք կառաջանաՍպասվում է բարձր կարգի հրդեհավտանգ իրավիճակ․ եղանակն՝ առաջիկա օրերինԻրանը յոթ պայման է առաջադրել ԱՄՆ-ին՝ Հորմուզի նեղուցը բացելու համարԱրդեն շուրջ մեկ շաբաթ է՝ մեծ թվով բեռնատարներ չեն կարողանում շարունակել ճանապարհը դեպի ՄոսկվաԱռաջին մուտքի երկրի սխալ նշումը կարող է հանգեցնել մուտքի արգելքի կամ հարկադիր վերադարձի․ դեսպանատունՊուտինը վստահ է, որ Մերձավոր Արևելքում իրավիճակը կկայունանա