Երբ «խաղաղություն» ասելով՝ հասկանում են հնազանդություն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Վերջին շրջանում Բաքվից հնչող հայտարարություններն ու ձեռնարկվող քայլերը հերթական անգամ ցույց են տալիս, որ «խաղաղություն» բառը Ադրբեջանի քաղաքական բառարանում բոլորովին այլ բովանդակություն ունի, քան այն, որ դրան տալիս են միջազգային հանրությունը և Հայաստանի քաղաքացիները։ Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը կոչ է արել Հայաստանի կառավարությանը ակտիվորեն աշխատել սեփական հասարակությանը խաղաղության նախապատրաստելու ուղղությամբ։ Առաջին հայացքից այս ձևակերպումը կարող է թվալ տրամաբանական. եթե երկու պետություն ուզում է վերջ տալ երկարատև թշնամանքին, ապա երկուսն էլ պետք է պատրաստեն իրենց հանրությունները համակեցության։ Սակայն իրականում պետք է նայել ոչ թե ձևակերպմանը, այլ դրա հետևում կանգնած իրականությանը, և այդ ժամանակ պարզվում է, որ այս կոչը ուղղված է միայն մի կողմին, իսկ մյուս կողմը ոչ միայն չի պատրաստվում նույն պարտավորությունն ստանձնել, այլև ամեն օր ապացուցում է հակառակը։

Որպեսզի հասկանանք, թե ինչ է իրականում պահանջվում Հայաստանից, պետք է նախ վերհիշել Բաքվի ներկայացրած գլխավոր նախապայմանը։ Ադրբեջանը պնդում է, որ վերջնական խաղաղության պայմանագրի ստորագրման հիմնական պայմանը Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունն է, որպեսզի իրավականորեն բացառվեն Ադրբեջանի նկատմամբ հնարավոր տարածքային պահանջները։ Սա ներկայացվում է որպես իրավական երաշխիք, բայց, ըստ էության, դա պահանջ է, որ մի ուրիշ պետության ցանկությամբ և նրա ներկայացրած ժամանակացույցով ինքնիշխան պետությունը վերաձևակերպի իր հիմնական օրենքը, այսինքն՝ այն փաստաթուղթը, որն արտացոլում է ժողովրդի կամքը և պետության հիմնարար արժեքային հենքը։ Այսինքն, Բաքուն իրականում պահանջում է ոչ թե իրավական վտանգի վերացում, որովհետև այդ վտանգն առկա չէ, այլ քաղաքական հնազանդության ևս մեկ դրսևորում, մի տեսակ սիմվոլիկ հաստատում, որ Հայաստանը պատրաստ է փոխել իր պետական ինքնությունն ըստ հարևանի ցանկության։ Իսկ երբ այդպիսի նախապայման դրվում է վերջնական պայմանագրի կնքման համար, ապա դա ավելի շատ նման է ճնշման գործիքի, քան խաղաղության ճանապարհի։

Նույն տրամաբանությամբ է բացատրվում նաև այն, որ ադրբեջանական կողմը չեղարկել է քաղաքացիական հասարակությունների միջև նախատեսված որոշ հանդիպումներ, օրինակ՝ «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնությունը՝ պատճառաբանելով հայկական տեղեկատվական դաշտում առկա հակաադրբեջանական քարոզչությունը։ Այս պատճառաբանությունն արժանի է առանձնահատուկ ուշադրության։ Քաղաքացիական հասարակությունների միջև շփումները խաղաղ գործընթացի ամենակարևոր հենասյուներից են, որովհետև պետական պայմանագրերը, ինչքան էլ ճշգրիտ կազմված լինեն, ամուր չեն լինում, եթե երկու հասարակությունները շարունակում են միմյանց տեսնել միայն որպես թշնամու կերպար։ Եթե Բաքուն այդ շփումները չեղարկում է՝ որպես պատիժ կամ ճնշման միջոց, ապա պարզ է դառնում, որ նրա համար քաղաքացիական կամուրջները խաղաղության նպատակ չեն, այլ քաղաքական առևտրի առարկա։ Ավելին, հակաադրբեջանական քարոզչության մասին բողոքող կողմն ինքն է տասնամյակներ շարունակ կառուցել հակահայկական թշնամանքի ամբողջ համակարգ։

Այս ամենի արդյունքում ստացվում է մի պատկեր, որտեղ Ադրբեջանը փաստացի պահանջում է, որ Հայաստանը ոչ միայն մոռանա այն ամենը, ինչ տեղի ունեցավ Արցախի հետ, այլև չհակադրվի Ադրբեջանին, իսկ կառավարությունն էլ քայլեր ձեռնարկի, որպեսզի հասարակությունն էլ հակվի այն մտքին, որ պետք է փոխել Սահմանադրությունը և հանուն խաղաղության անընդհատ զիջումներ կատարել։ Այստեղ պետք է մի պահ կանգ առնել և հիշել, թե ինչի մասին է խոսքը։ Արցախի հայությունը 2023 թվականի սեպտեմբերին զրկվեց իր հայրենիքից՝ ամիսներ տևած շրջափակումից և ռազմական գործողությունից հետո, և հարյուր հազարից ավելի մարդ ստիպված եղավ լքել իր տունը, գերեզմանները, եկեղեցիները։ Այդ ողբերգությունից հետո մարդկանցից պահանջել «մոռանալ»՝ նշանակում է պահանջել հրաժարվել սեփական հիշողությունից, իսկ հիշողությունից հրաժարվող հասարակությունը կորցնում է նաև ինքն իրեն պաշտպանելու բարոյական և քաղաքական կարողությունը։ Այս պահանջի իրական նպատակն, ըստ էության, այն է, որ Հայաստանի հանրությունն այլևս չհարցնի ո՛չ գերիների ճակատագրի մասին, ո՛չ վերադարձի իրավունքի մասին, ո՛չ վերջին տարիներին կատարվածի իրավական գնահատականի մասին, և այդպիսով հարցը փակվի առանց որևէ պատասխանատվության։

Խաղաղությունը, որը կառուցվում է մոռացության և լռության վրա, ոչ թե խաղաղություն է, այլ պարզապես հաղթողի կողմից թելադրված կարգ, որը տևում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ պարտվողը թույլ է։ Եվ հենց այս կետում առաջանում է նաև գլխավոր հարցը՝ արդյո՞ք Ադրբեջանն իր հասարակությանը պատրաստում է խաղաղության։ Պատասխանը, ցավոք, միանշանակ է. իհարկե՝ ոչ։

Եթե Բաքուն լրջորեն մտադիր լիներ համակեցության, ապա առաջին քայլերից մեկը կլիներ սեփական հանրության շրջանում թշնամու կերպարի ապամոնտաժումը։ Փոխարենը Ադրբեջանը շարունակում է հակահայկական քարոզչությունը, որն ունի ինստիտուցիոնալ բնույթ և իրականացվում է պետական մակարդակով։ Նույն այդ տրամաբանության շարունակությունն է հայկական մշակութային ժառանգության ջնջումն ու յուրացումը, որը երբեք չեզոք գործողություն չէ։ Այն ուղղված է նրան, որ ապագայում այդ հողի վրա հայի ներկայության ոչ մի հետք չմնա, որպեսզի վերադարձի, հիշողության և իրավունքի մասին խոսելն ավելի դժվար լինի։ Երբ պետությունը միաժամանակ խոսում է խաղաղության մասին և հետևողականորեն ոչնչացնում է մյուս ժողովրդի հետքերը, այդ երկու գործողությունները չեն կարող ներկայացվել որպես համատեղելի։

Դրան գումարվում է մի ավելի վտանգավոր երևույթ՝ «Արևմտյան Ադրբեջան» թեզի պետական մակարդակով շրջանառումը։ Այս թեզով Հայաստանի ներկայիս տարածքը, ներառյալ Երևանը, Սյունիքը, Գեղարքունիքը և այլ մարզեր, ներկայացվում է որպես «պատմական ադրբեջանական հողեր», իսկ հազարավոր էթնիկ ադրբեջանցիների համար պահանջվում է «վերադարձի» իրավունք։ Պարզ է, որ սա քաղաքական նախագիծ է, որը ստեղծում է գաղափարական հիմք ապագա պահանջների համար։ Եթե մի կողմից Բաքուն պահանջում է, որ Հայաստանը սահմանադրորեն երաշխավորի, որ երբեք որևէ տարածքային հավակնություն չի ունենա, իսկ մյուս կողմից՝ ինքը պետական մակարդակով ձևակերպում է Հայաստանի տարածքի զգալի մասի նկատմամբ «պատմական իրավունքի» կեղծ թեզ, ապա այդ երկակի ստանդարտը թույլ է տալիս հստակ տեսնել, թե ով ում ինչ է պարտադրում։

Իրավիճակը չի սահմանափակվում քարոզչությամբ և գաղափարական նախագծերով։ 2021–2022 թվականների սահմանային ներխուժումների հետևանքով ադրբեջանական զինված ուժերը գտնվում են Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի տասնյակ քառակուսի կիլոմետրերի վրա, և Բաքուն հաճախ հրաժարվում է հետ քաշել զորքերը՝ դրանք համարելով «վիճելի» կամ «չսահմանազատված»։ Այս փաստը կարևոր է հատկապես այն պատճառով, որ այն ցույց է տալիս անհամապատասխանությունը խոսքի և գործի միջև։ Խաղաղության մասին խոսող պետությունը, որը միաժամանակ իր հարևանի ինքնիշխան սահմաններում օկուպացված կամ վերահսկվող տարածքներ է պահում, ըստ էության, պահպանում է ճնշման լծակ, որը ցանկացած պահի կարող է օգտագործել բանակցային սեղանի շուրջ։

Մյուս կողմից էլ՝ Բաքուն շարունակում է պահպանել ռազմական բաղադրիչը՝ որպես դիվանագիտական ճնշման գործիք։ Ադրբեջանը պարբերաբար իրականացնում է խոշոր զորավարժություններ, այդ թվում՝ Նախիջևանում, և ձևավորում է նոր հատուկ նշանակության ստորաբաժանումներ սահմանների մոտ։ Յուրաքանչյուր առանձին զորավարժություն կարող է բացատրվել սովորական պաշտպանական պլանավորմամբ, բայց երբ դրանք կրկնվում են կանոնավոր ձևով, ուղեկցվում են պատերազմական հռետորաբանությամբ և համընկնում են բանակցային գործընթացի զգայուն պահերի հետ, դրանք սկսում են հանդես գալ որպես հաղորդագրություն. եթե Հայաստանը չհամաձայնի, ուժային տարբերակը միշտ սեղանին է։

Դիվանագիտությունը, որի ետևում կանգնած է բացահայտ սպառնալիք, դադարում է լինել բանակցություն և վերածվում է վերջնագրի։ Ահա, այս համատեքստում պետք է ընկալել նաև այն կոչը, որ Հայաստանը պետք է «պատրաստի իր հասարակությանը խաղաղության»։ Հասարակությունը, որի սահմանին կանգնած են նոր զորամիավորումներ, որի պատմական հողերի վրա ուրիշները պահանջ են ներկայացնում, որի եղբայրներն ու քույրերը վերջերս կորցրել են հայրենիքը, չի կարող պարզապես հրահանգով «պատրաստվել» խաղաղության. նրան պետք են իրական երաշխիքներ, ստուգելի քայլեր և փոխադարձություն։

Վերջին հաշվով, երկու հասարակությունների խաղաղության պատրաստվածությունը չի չափվում ո՛չ հայտարարություններով, ո՛չ էլ ստորագրված փաստաթղթերով, այլ այն բանով, թե իրականում ինչ է սովորեցվում երեխաներին դպրոցներում, ինչ է ասվում պետական ամբիոններից, ինչ է արվում սահմանին և ինչ է կատարվում պատմական հուշարձանների հետ։ Այս չափանիշներով դատելիս Ադրբեջանի վարած քաղաքական ուղղությունը շատ ավելի հստակ է, քան նրա դիվանագիտական խոսքը։ Հայաստանի հանրությունը չի կարող և չպետք է ընդունի այն տրամաբանությունը, որով խաղաղությունը նույնացվում է լռության, մոռացության և մշտական զիջումների հետ։

Իրական խաղաղությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ բոլոր կողմերը պատրաստ են նույն պարտավորություններն ստանձնել, նույն ստանդարտներով գործել և նույն չափով նայել կատարվածին, ինչն Ադրբեջանի պարագայում բացակայում է։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում