Ադրբեջանը սկսել է Գանձասարի բռնայուրացումը

Մշակույթ 5 Հոկտեմբեր, 2023 12:05

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-21 ռազմական գործողությունների հետևանքով Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցավ նաև Գանձասարի վանքը: Հոկտեմբերի 3-ին Ադրբեջանի մշակույթի նախարարության հուշարձանների պահպանության վարչությունը հայտարարություն տարածեց, ըստ որի՝ հայկական կողմն «օկուպացիայի ժամանակ» իբր վանդալիզմի է ենթարկել Գանձասարի վանքը՝ «անօրինական» վերականգնողական-վերանորոգման աշխատանքներ կատարելով, ինչն ըստ ադրբեջանական կողմի՝ հակասում է միջազգային իրավունքների նորմերին և սկզբունքներին: Այս մասին գրում է Արցախի մշակութային ժառանգության մշտադիտարկում իրականացնող monumentwatch.org կայքը։

«Գանձասարի վանական համալիրի եկեղեցին, գավիթը, վանքապատկան շինությունները, որոնք բավականին տուժել էին Արցախյան առաջին պատերազմի ժամանակ հենց Ադրբեջանի կողմից իրականացվող հրթիռակոծությունից, վերանորոգվել են 1993-1997 թվականներին, 2000-ական թվականներին հայտնի բարերար, Վանք գյուղից ծագող Լևոն Հայրապետյանի միջոցներով: Վերանորոգման արդյունքում հիմնական հուշարձանախումբը որևէ փոփոխություն չի կրել, չի խաթարվել հիմնական պատմական կառույցների տեսքը։

Միակ բացառությունը եղել է պարսպապատերի սալապատումը, ինչը ժամանակին կասեցվել է Արցախի իշխանությունների համապատասխան մարմինների կողմից:

Չբավարարվելով այսքանով՝ ադրբեջանական կողմն պատմության կեղծարար Րիզվան Հուսեյնովի կողմից 2023 թվականի հոկտեմբերի 4-ին տարածեց հայտարարություն, ըստ որի՝ Գանձասարի վանքի և մասնավորապես սբ. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու և գավթի արձանագրություններն իբր կեղծվել, վերափոխվել են հայերի կողմից, ինչն իբր երևում է արձանագրությունների հին ու նոր լուսանկարները համեմատելիս:

Հուսեյնովը փորձում է առաջ տանել այն միտքը, որ իբր հայկական կողմն խորշում է արձանագրության մեջ կիրառված որոշ եզրույթները, տեղանունները և հատկապես անունները մեջբերել և անգամ հիշատակում է Հովսեփ Օրբելուն, ում՝ Գանձասարին նվիրված գրքում այդ եզրույթները առկա են, իսկ հայկական կողմն խուսափում է դրանցից և անգամ վախենում է Հովսեփ Օրբելուն մեջբերել: Նշենք, որ դեռևս 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության ինստիտուտի գիտաշխատող, պ.գ.թ., վիմագրագետ Հայկ Հակոբյանը ռուսերենով վերահրատարակեց Հովսեփ Օրբելու գիրքը Գանձասարի և Հավապտուկ վանքի վիմագրերի մասին՝ գրքում տալով նաև Օրբելու աշխատության լուսանկարները էջ առ էջ (Орбели 2016, 38-40), ուր իհարկե նման հիմարությոններ չկան:

Գանձասարի ավելի քան 140 արձանագրությունները մի անգամ չէ, որ հրատարակվել են և իհարկե, դրանցում որևէ մեկը տառ անգամ միտումնավոր չի փոխվել:

Գանձասարի Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին կառուցած Հասան-Ջալալ Դոլա իշխանի արձանագրությունը բազմիցս հրատարակվել է և վերլուծվել, կան Արցախի տիրակալի արձանագրության հարյուրավոր լուսանկարներ:

Տալիս ենք նաև արձանագրության նույնական սկզբնամասը, ինչին վերաբերում է Հուսեինովի հերյուրանքը.

Ի դեպ, հայկական ակադեմիական միտքը երբեք չի խորշել նաև հայերեն վիմագրերում հիշատակվող Աղվանից, Աղվանք տերմիններից, քանի որ Արցախի և Ուտիքի հայ քրիստոնեական համայնքը Աղվանից եկեղեցու ինտելեկտուալ և վարչական կենտրոնն էր նրա ձևավորման ժամանակներից սկսած: Աղվանից կաթողիկոսները ծագումով հայ էին, խոսում և գրում էին հայերեն և որևէ կարիք չունեին սեփական վանքերի և եկեղեցիների պատերին այլալեզու գրություններ թողնելու»: